وارد شوید ثبت نام کنید
یکشنبه ۰۶ مهر ۱۳۹۹ ۰۳:۴۲

چهارشنبه سوری، آیین و رسوم آن

یکی از آیین‌های نوروزی امروز – که باید آمیزه ای از چند رسم متفاوت باشد – «مراسم چهارشنبه سوری» است که در برخی از شهرها آن را چهارشنبه آخر سال گویند.


برگزاری چهارشنبه سوری، که در همه‌ی شهرها و روستاهای ایران سراغ داریم، بدین صورت است که شب آخرین چهارشنبه سال (یعنی نزدیک غروب آفتاب روز سه شنبه)، بیرون از خانه، جلو در، در فضایی مناسب، آتشی می افروزند و اهل خانه، زن و مرد و کودک از روی آتش می‌پرند و با گفتن : «زردی من از تو، سرخی تو از من»، بیماری ها و ناراحتی‌ها و نگرانی‌های سال کهنه را به آتش می‌سپارند، تا سال نو را با آسودگی و شادی آغاز کنند.

چهارشنبه سوری، آیین ایرانی، جشن های ایرانی، نوروز، چهارشنبه سوری 98، چهارشنبه سوری در شاهنامه، آتش بازی، آیین ایرانی باستانی

گرچه درباره چهارشنبه سوری، کتاب‌ها و سندهای تاریخی، مطلبی یا اشاره ای نمی‌یابیم و تنها در قرن اخیر، یا دقیق تر، در نیم قرن اخیر است که مقاله‌ها و پژوهش‌های متعددی در این باره منتشر شده و یا در نوشته‌های مربوط به نوروز به چهارشنبه سوری نیز پرداخته‌اند.

جشن چهارشنبه سوری شامل چه مراسمی است؟

۱- تا زمانی که از ظرف‌های سفالین چون، کاسه و بشقاب و کوزه، در خانه استفاده می شد، پس از خانه تکانی، کوزه ی کهنه ای از پشت بام خانه به کوچه می انداختند؛ کوزه ای که در آن آب و چند سکه ریخته بودند.

۲- اسفند دود کردن و آجیل خودرن، فال گرفتن، «فال گوش» ( در کوی و گذر به حرف عابران گوش دادن و از مضمون آن‌ها برای نیت خود تفأل زدن ) یکی دیگر از اجزای جشن چهارشنبه سوری بوده است.

۳- «قاشق زنی» ( معمولا زنان روی خود را می پوشانند و با قاشق، یا کلید به خانه ها در می‌زنند، صاحب خانه شیرینی، میوه و یا پول در ظرف آنها می گذارد) نیز از باورها و رسم هایی است که به ویژه در بین نوجوانان، هنوز به کلی فراموش نشده است؛ و این رسم ها و باورها در شهرهای مختلف با یکدیگر متفاوت اند.

چهارشنبه سوری، آیین ایرانی، جشن های ایرانی، نوروز، چهارشنبه سوری 98، چهارشنبه سوری در شاهنامه، آتش بازی، آیین ایرانی باستانی

آیا جشن چهارشنبه سوری ریشه در دوران پیش از اسلام دارد؟

گرچه ممکن است فکر کنید که جواب سوال بالا، قطعا بله است اما جالب است بدانید جواب «خیر» است. بی گمان چهارشنبه سوری از رسم های کهن پیش از اسلام نیست. در آن زمان هر یک از روزهای ماه را نامی بود، نه روزهای هفته را. استاد پورداود در این باره می نویسد : آتش افروزی ایرانیان در پیشانی نوروز از آیین های دیرین است ( شک نیست که افتادن این آتش افروزی به شب آخرین چهارشنبه ی سال، پس از اسلام رسم شده است. چه ایرانیان شنبه و آدینه نداشتند).

روز چهارشنبه یا یوم الاربعاء نزد عرب ها روز شوم و نحسی است. جاحظ در المحاسن و الاضداد آورده : والاربعاء یوم ضنک و نحس. این است که ایرانیان آیین آتش افروزی پایان سال خود را به شب آخرین چهارشنبه انداختند تا پیش آمدهای سال نو از آسیب روز پلیدی چون چهارشنبه بر کنار ماند.

چهارشنبه سوری، آیین ایرانی، جشن های ایرانی، نوروز، چهارشنبه سوری 98، چهارشنبه سوری در شاهنامه، آتش بازی، آیین ایرانی باستانی

در باورهای عامیانه، چهارشنبه روزی نامبارک است. سفر نبایستی کردن شب چهارشنبه، به احوال پرسی مریض نبایستی رفتن. و منوچهری گوید:

چهارشنبه که روز بلاست باده بخور                    به ساتکین می خور تا به عافیت گذرد

یکی از دلیل ها و سندهای دیگری که نشان می دهد چهارشنبه سوری از آیین های پیش از اسلام نیست، می تواند این باشد که مراسم آن در غروب آفتاب روز سه شنبه برگزار می شود. در گاهشماری قمری آغاز بیست و چهار ساعت یک شبانه روز از غروب آفتاب روز پیش است؛ و چهارشنبه سوری، مانند بسیاری از آیین ها، جشن ها و سوگواری های مذهبی همچون عید غدیر، نیمه شعبان، رحلت حضرت پیامبر ( ص ) که بر اساس گاهشماری قمری است، در غروب روز پیش برگزار می‌شود.

نحس بودن چهارشنبه در باورهای عامیانه باعث شده، که هنوز بعدازظهر سه شنبه ( یعنی شب چهارشنبه ) به احوال پرسی بیمار نمی روند، و پنجشنبه را عامه «شب جمعه» می گویند.

در صورتی که آیین های کهن مثل نوروز، مهرگان، سده و … که بر اساس گاهشماری خورشیدی است، آغاز بیست و چهار ساعت روز، از سپیده دم و یا از نیمه شب است.

چهارشنبه سوری، آیین ایرانی، جشن های ایرانی، نوروز، چهارشنبه سوری 98، چهارشنبه سوری در شاهنامه، آتش بازی، آیین ایرانی باستانی



ارتباط آتش افروختن شب چهارشنبه آخر سال، یا چهارشنبه آخر صفر با قیام مختار

آتش افروختن شب چهارشنبه ی آخر سال، یا چهارشنبه آخر صفر را، برخی به قیام مختار نسبت می‌دهند: مختار سردار معروف عرب وقتی از زندان خلاصی یافت و به خونخواهی شهیدان کربلا قیام کرد، برای این که موافق و مخالف را از هم تمیز دهد و بر کفار بتازد، دستور داد شیعیان بر بام خانه خود آتش روشن کنند و این شب مصادف با شب چهارشنبه آخر سال بود و از آن به بعد مرسوم شد.

چه چیزی چهارشنبه سوری را به جشن‌ها و آیین‌های کهن ایران پیوند می‌زند؟

آن چه که چهارشنبه سوری را به جشن ها و آیین های کهن ایران پیوند می زند، می تواند برگزاری رسم و جشنی به نام «سور»، در روز پنجه ( خمسه مسترقه  ) باشد که از آن تا سده ی چهارم، دوره سامانیان، آگاهی در دست است: صاحب تاریخ بخارا از برگزاری رسمی که «عادت قدیم» و با افروختن آتش در «شب سوری» ( پیش از نوروز ) همراه بوده خبر می دهد : … آنگاه امیر سدید ( منصور بن نوح ) به سرای نشست، هنوز سال تمام نشده بود که چون شب سوری، چنان که عادت قدیم است، آتشی عظیم افروختند و پاره ای آتش بجست و سقف سرای در گرفت و دیگر باره جمله سرای بسوخت و …

چهارشنبه سوری، آیین ایرانی، جشن های ایرانی، نوروز، چهارشنبه سوری 98، چهارشنبه سوری در شاهنامه، آتش بازی، آیین ایرانی باستانی


یک نظر درباره ریشه مراسم چهارشنبه سوری

دکتر «محمود روح الامینی» مردم شناس و پژوهشگر فرهنگ عامه نیز معتقد است چهارشنبه سوری به این شکل بعد از اسلام به وجود آمده است. وی می افزاید: « ما می دانیم که در گذشته ماه سی روزه بوده و هر روز سال یک نام داشته است که هنوز هم این اسم ها هست. هنوز هم زردشتی ها روزها را به نام می خوانند مثلاً روز اول ماه را روز اورمزد می گویند، هفته و روزهای هفته وجود نداشته است. چهارشنبه در عرب روز نحس است همین وارد زبان فارسی شده و فردوسی هم گفته است».

چهارشنبه سوری، آیین ایرانی، جشن های ایرانی، نوروز، چهارشنبه سوری 98، چهارشنبه سوری در شاهنامه، آتش بازی، آیین ایرانی باستانی

وی می افزاید:« البته ما در دوره پیش از اسلام جشنی به نام سوری داشتیم. الان چهارشنبه سوری جای جشن سوری را گرفته است. خود این مراسم هم تغییر کرده چون چهارشنبه سوری را در زمان صفویه و تا ۵۰ سال پیش، آخر ماه صفر می گرفتند. در ضمن جشن عربی هست که شب قبلش می گرفتند. جشن سوری سه روز آخر سال بود که آتش روشن می کردند. ایرانیان باستان برای آتش احترام زیادی قایل بودند و آتش را لگد نمی کردند. به همین دلیل این جشن دچار تغییر شده است و از قالب اصلی خود خارج شده است».

چهارشنبه‌های آخر سال در شهرهای مختلف ایران

در برخی از شهرهای آذربایجان چون ارومیه، اردبیل و زنجان، همه چهارشنبه های ماه اسفند هر یک نقش و نام معینی دارند، که از جمله در منطقه ی زنجان بدین شرح است: نخستین چهارشنبه را موله گویند و به شستن و تمیز کردن فرش های خانه اختصاص دارد. دومین چهارشنبه را سوله گویند، در این روز به خرید وسیله ها و نیازمندیهای عید می روند. سومین چهارشنبه را گوله گویند و به خیس کردن و کاشتن گندم و عدس و غیره برای سبزه های نوروزی اختصاص دارد. چهارمین و آخرین چهارشنبه سال ( چهارشنبه سوری ) را کوله گویند؛ ( کوله در ترکی به معنی کهنه و فرسوده است).

در برخی از شهرهای ایران، از جمله ایلام (نوروز آباد)، تویسرکان، کاشان، زاهدان (قصبه مود) و … مراسم چهارشنبه سوری را آخرین چهارشنبه ماه صفر برگزار می کنند. و آخرین آتش نیز از رسم ها است.

بنابر نوشته تذکره صفویه کرمان نیز، چهارشنبه سوری در ماه صفر بوده است.

در اصفهان چهارشنبه سوری را «چهار شنبه سرخی» نیز می گویند.

چهارشنبه سوری، آیین ایرانی، جشن های ایرانی، نوروز، چهارشنبه سوری 98، چهارشنبه سوری در شاهنامه، آتش بازی، آیین ایرانی باستانی

چهارشنبه سوری در عصر تکنولوژی

امروز، با رسمیت یافتن تقویم مصوب ۱۳۰۴، دیگر از جشن های پنجه (که در خوارزم، آغاز سال، و در پارس پایان سال بود) کمتر نشانی می توان یافت. چهار شنبه سوری پایان ماه صفر نیز – تا آن جا که آگاهی در دست است – فراموش شده، و تنها با برگزاری مراسم چهار شنبه آخر سال یا چهارشنبه سوری، که در بر دارنده ی رسم هایی از فرهنگ عامه است، مردم به پیشواز نوروز می‌روند.

چهارشنبه سوری، آیین ایرانی، جشن های ایرانی، نوروز، چهارشنبه سوری 98، چهارشنبه سوری در شاهنامه، آتش بازی، آیین ایرانی باستانی

این یادآوری لازم است که با وجود تکنولوژی های جدید خانه سازی، ایجاد مجموعه های مسکونی، آپارتمان نشینی، در دسترس نبودن «بوته و هیمه» ( به علت استفاده از گاز و برق به عنوان وسیله حرارتی )، در اختیار نداشتن کوزه و پشت بام و فضای مناسب جلوی در خانه، و دگرگونی های دیگر فرهنگی، مراسم چهارشنبه سوری هنوز چهره ی نمادین خود را – با دشواری، به ویژه در شهرها و محله های سنتی – نگه داشته است.

ورود تکنولوژی های جدید و ابزار و امکانات شکل بسیاری از آداب و رسوم را تغییر داده است. در دوره امروزی مسافرت ها نمی گذارد مردم جشن بگیرند. دکتر روح الامینی می گوید: «در گذشته این سفرها به شکل امروز نبوده چون امکانات سفر نبود. حالا می گویند شهردار شیراز به اولین مسافر نوروزی که وارد شهر می شود هدیه ای می دهد؛ خوب این مخصوص امروز است. در خیلی از شهرها نمایشگاه می گذارند، یعنی سعی می کنند یک جشنی برگزار کنند.

منابع: تبیان و تیم محتوای تزول

 

منبع : تزول مارکت گردآوری و انتشار : تزول مارکت

از تزول مارکت چه خبر ؟

تجربه خرید از تزول مارکت از زبان شما

  • خریدها زودتر از خودم به خونه رسید.
  • گزینه پرداخت آنلاین یکی از بهترین مزایاتون بود؛ ممنون
  • به شهر ما هم بیایید.
  • تنوع محصولاتتون رو دوست داشتم، هرچی خواستم موجود بود.
  • از این به بعد فقط از تزول خرید می‌کنم، زمان ارسال عالی بود خدایی
  • مرسی به محله ما هم اومدین.
  • در دوران کرونا تمام خریدای روزانه رو از تزول انجام می دم.
  • همه جا هست که …

برای دسترسی راحت تر اپلیکیشن تزول مارکت را نصب کنید

دانلود مستقیم اپ اندروید تزول مارکت - سوپرمارکت آنلاین دانلود اپ اندروید تزول مارکت از کافه بازار - سوپرمارکت آنلاین اپ اندروید تزول مارکت - سوپرمارکت آنلاین دانلود مستقیم اپ IOS مارکت از سیب اپ - سوپرمارکت آنلاین
join us